SARI-SARING SINENG PINOY

Mula sa nobelang nailathala sa Tagalog Klasiks, isinapelikula ni Mike de Leon ang adapsyong pampelikula ng Hindi Nahahati Ang Langit (Vanguard Films, Inc.). Sa pelikula, sobra ang pagka-asar ni Noel (Christopher de Leon) kay Melody (Lorna Tolentino) dahil simula nang ikasal ang ama nitong si Ariston (Nestor de Villa) kay Agnes (Gloria Romero), ang ina ni Melody, laging nagbabangayan ang dalawa hanggang sa nagdesisyon si Noel na ipagpatuloy ang kanyang pag-aaral sa Baguio kung saan nakilala nito si Cynthia (Dina Bonnevie). Sa mahabang panahong nawalay si Noel ay naging madalas ang pakikipagkita ni Melody kay Ronald (Edu Manzano) hanggang sa mahulog ang loob nito sa dalaga. Dala ng labis na di pagkakaunawaan, napilitang magpakasal si Melody kay Ronald. Di naglaon, pinakasalan ni Noel ang nobyang si Cynthia. Malalim ang ugat ng suliranin ng katauhan ni Noel kaya naman mauunawaan ang bigat ng reyalisasyong kailangan niyang harapin pagkaraan ng maraming taong pagkubli sa tunay nitong damdamin. Ngunit ito ngang lalim ng katauhan ng karakter ni Noel ang nakatali kina Melody at Cynthia. Bago matapos ang pelikula ay ilalahad ni Noel ang kanyang pagmamahal kay Melody ngunit hindi nito inaasahan ang naging desisyon ng babaeng malaon niyang inibig. Dahil sa lahat ng kabiguang idinulot ng kani-kanilang relasyon, naaksidente si Ronald at sa tangkang pagpapakamatay ni Cynthia, naging malinaw kung bakit naging ganoon ang wakas ng pelikula.

Sa mga rebyu ng Ebolusyon Ng Isang Pamilyang Pilipino (Sine Olivia), laging dinidiin ang pakikibaka na pumapaimbalot sa mga buhay ng tauhan, ng produksiyon ng sining at katotohanan sa gitna ng matinding politikal na panunupil ng komersyal na cinema na humihigop sa lahat ng mga anak at mamamayan nito sa pagdalumat sa kolektibo at indibidwal na pakikibaka sa buhay. Isinalarawan sa pelikula ang salimuot ng karanasan ni Raynaldo (Elyan De Vera) at ang di pagkakaunawaan sa pagitan ng kanyang baliw na inang si Hilda (Marife Necesito) at lolang si Puring (Angie Ferro). Pinipilit ni Kadyo (Pen Medina) si Raynaldo na mamasukan sa minahan ng ginto dahil sa patuloy na pagbagsak ng pinagkakakitaang bukirin kasabay ng pagtanggi nitong umanib sa pangkat ng mga rebeldeng nag-aaklas laban sa gobyerno. Lumaking pipi si Raynaldo at napagdesisyunan ni Puring na ipasok ang apong si Anna (Sigrid Bernardo) bilang katulong sa isang mayamang pamilya. Dala ng labis na kasakiman ay nakulong si Kadyo sa salang pagnanakaw. Umikot ang huling bahagi sa paghahanap ng pamilya kay Raynaldo at ng pakikipagsapalaran ni Kadyo sa lungsod. Ang pagbalangkas ng mga insidenteng dinanas ng mga tauhan ay sinundan halintulad sa isang dokumentaryong nagbibigkis ng mga kaganapang politikal sa bansa.

Polemikal ang paglalahad ng naratibo sa Ebolusyon bilang bahagi ng higit na malaking diskurso sa pagninilay-nilay at sining ng politika. Ibinubunyag ito sa pamamagitan ng pagdanas ng epekto sa mga naiwang miyembro ng pamilya, kung paanong ito ay sustenidong pamana ng dekada at siglo ng panunupil ng estado. Hindi kayang palitan ng identidad at lunan ang batayang pagkatao na dumanas ng pakikibaka. Ito ang malawakang panahon at malalimang kasaysayang nagbibigay epekto sa kolektibong pagkatao. Dala-dala ng mga tauhan, sa kaibuturan ng kanilang pagkatao ang kolektibong suliranin ng mamamayang Pilipino. Hindi ang pagtunghay sa suliraning pampamilya ang proyekto ng Ebolusyon kung ito, di sana ay nabagot tayo sa panonood ng mahigit sampung oras na pelikula. Ito ang polemiko ni Diaz. Ang ating tinutunghayan ay ang filmikong produksiyon ng ebolusyon ng mga tauhan bilang bukal ng identifikasyon sa ebolusyon ng manonood at mamamayan, na ang sinisiwalat na katotohanan sa pelikula ay ang referensiya sa historikal na katotohanan ng mamamayan. Na ang ibinubuyanyang na hibla sa Ebolusyon ay nasa rebolusyon ang katotohanan, figuratibo at literal na pakikibaka. Kung wala itong paninindigan, walang katotohanan sa sining at politikal, na gaya ng formulasyon ng pelikula, walang katotohanan maliban sa karanasan.

Dulang Pampelikula, Editing At Direksiyon: Lav Diaz

Sinematograpiya: Bahaghari, Paul Tanedo At Larry Miranda (Black & White DV)

Disenyo: Rishab Tibon, Jun Sabayton At Patty Eustaquio

Produksiyon: Sine Olivia
Release Date: January 1, 2004

Marami nang naisulat na mga pagsusuri hinggil sa mga pelikulang ginawa ni Raya Martin. Hindi naman maikakaila ang malaking ambag ni Martin sa pagbabago ng tunguhin ng independent cinema sa bansa, lalo't kung ang pag-uusapan ay ang paghubog ng bagong film language na makikita sa sampung pelikulang kanyang ginawa. At pinagtitibay ang pag-canonize sa kanyang mga likha sa pagdagsa ng iba't-ibang pagkilala at parangal mula sa ibang bansa. Subalit halos lahat ng mga pagtayang lumalabas ay nakabatay sa halos iisang balangkas ng pagsusuri, at kalakhan ay nakapaloob sa formalistiko, sikoanalitikal at istruktural na lapat ng panunuri. Wala namang mali sa ganitong gawi. Nakapangangamba lamang na dahil sa limitasyon ng mga ganitong pamamaraan ay marami pang bagay ang nakakaligtaan, at kadalasan ang mga bagay na ito ang siyang higit na mahalaga. At higit na nakapangangamba kung ganito na lamang ang paraan ng pagsusuring gagamitin. Sa katunayan ay mapapansin ang mabilis at malawakang pagsulpot ng mga pagsusuri sa mga pelikula ni Martin na gumagamit ng mga ganitong pamamaraan. Dahil sa kahinaan at pagkukulang ng mga pagsusuring ito ay nagagawang magtakda ng mga pamantayang kung tutuusin ay lalo pang nakapagpapabaog ng kamalayan, lalo na isang lipunang tulad ng Pilipinas. Nagbagong-pihit si Martin sa Next Attraction (Cinematografica) kung saan ay kanyang sinakyan ang higit na page-eksperimento. Binusisi ng pelikula ang konsepto ng persistence of vision. Ipinakita sa Next Attraction ang proseso sa paglikha ng isang maikling pelikulang naglalarawan sa masalimuot na relasyon sa pagitan ng isang ina (Jaclyn Jose) at ng kanyang anak na binata (Coco Martin). Paghahanap ito ni Raya Martin ng mga bagong teknikal na tunguhin sa paglikha ng pelikula na siya namang una niyang pinaigting sa Now Showing. Isinalarawan ni Martin sa kanyang pelikula ang personal niyang ideyolohiya o pilosopiya sa buhay.