SARI-SARING SINENG PINOY

Sa gitna ng mga rumaragasang pagbabago sa multikultural na kontemporaryong reyalidad, ang mga mahahalagang pelikula ng dekada '80 ay kinasaksihan ng mga temang naglalarawan sa tagpuan at salpukan ng mga personal at panlipunang espasyo ng katawan, tahanan at kasaysayan. Dinala nito ang mga manonood sa iba't-ibang lunan ng tunggalian. Mula sa mga pribadong bahagi ng silid, kusina at tulugan tungo sa pampublikong lugar ng hacienda, poblacion, opisina at pagawaan hanggang sa mga aparato at burukrasya ng estado, nasyon at mundo. Naging matingkad ang paghamon sa mga di nakasanayang kumbensiyong may kinalaman sa seksuwalidad tulad ng nasaksihan sa mag pelikulang tumalakay ng temang incest (Kisapmata, Isla), homoseksuwalidad (Manila By Night, Mahinhin Vs. Mahinhin, T-Bird At Ako, Macho Dancer) at sa mga pelikulang bagamat nilako bilang sex-drama ay kinakitaan din ng mga sariwang naratibo at paraang lumihis sa palasak na pagsasalarawan sa katawan ng babae bilang biktima at bilang lunan lamang ng kamunduhan at kalaswaaan (Boatman, Virgin Forest, Scorpio Nights). Tampok din ang mga pelikulang humamon sa mga nakasanayan nang pormula ng pagtalakay ng mga lokal na komunidad at ang kanilang mga mitolohiya (Once Upon A Time, Mga Kuwento Ni Lola Basyang), ng mga kababaihan bilang anak, manggagawa, mangingibig, puta, rebelde at propesyonal (Miguelito Ang Batang Rebelde, Kapit Sa Patalim, Tanikala, Private Show, Sister Stella L, Working Girls), ng heteroseksuwal na pag-iibigan (Relasyon, Init Sa Magdamag, Takaw Tukso, Bilangin Ang Bituin Sa Langit) ng mga kabataan (Bilibid Boys, Bagets) at maging ng mga tauhan sa mga espisipikong bahagi ng lipunan (Himala, Batch '81).

Ang maigting na tensiyon sa pagitan ng personal na pagkabagabag at ng pulitikal na hidwaan ay nasaksihan sa mga pelikulang sumuri sa mga isyung panlipunang may kinalaman sa kahirapan, karahasan at kawalang-katarungan mula sa panahon ng diktaturya. (Bona, Angela Markado, Orapronobis). Nagkaroon din ng mga pelikulang lumabas sa balangkas na ito at nagbigay ng panibagong tekstura at hugis sa mga tauhang naisantabi (Kakabakaba Ka Ba?) at ang kanilang pakikipagtunggali sa larangan ng buhay. Makikita sa mga halimbawa ng repormulasyon ng ideolohiya, hindi lamang bilang sistema ng dominasyon, kundi bilang isang maigting na larawan ng tunggalian sa pagitan ng mga laban sa dominanteng kaayusan. Hindi lamang ito nagpapanatili ng dominanteng kaayusan, tumutugon din ito sa pangangailangang panatilihin ang kaayusan, lalo na't may mga puwersa at pagkilos na patuloy na humahamon at naglalansag sa mga istruktura ng di-pantay na kapangyarihan. Ipinakita ng mga pelikula noong dekada '80 na ang sining ng sineng Pilipino ay hindi lamang sintomas ng pananatili ng kaayusan, naglalahad din ito ng talaan ng mga popular na pagnanasa, pagkatakot, pagkabagbagmga puwersa at enerhiyang sisidlan ng pagbabago. Sa pamamagitan ng pagsasalarawan sa hugpungan ng katawan, tahanan at kasaysayan, ipinakita ng ilang pelikula na ang kundisyon ng mga posibilidad sa pagbabago ay hindi lamang mga pangyayari na magaganap pa lamang sa hinaharap, kundi ng mga permanenteng kundisyon sa kasalukuyan. At sa yugtong ito na malayu-layo na rin ang ating naratingbilang manonood sa kontemporaryong panahon, katunayan ay mahigit isang daang taon na rin tayong nanonood ng sine sa Pilipinas, nasa kamay pa rin natin, maging noon at magpahanggang ngayon ang karapatan at kapangyarihang maghawan ng landas tungo sa transpormasyon at liberasyon.

Ilan sa mga isyung kinaharap ng industriya noong dekada '80 ay ang mga pirata o video pirates, mga suliraning pampulitika ng bansa at ang sensura. Sa unang bahagi ng dekada ay lumago ang suliranin ukol sa pagpipirata ng mga pelikula nang biglang nag-usbungan ang daan-daang video shops na nagpapahiram ng betamax at vhs tapes sa buong Metro Manila, kung saan maari itong bilhin or hiramin sa halagang sampu hanggang dalawampu't limang piso. Kadalasa'y kopya ito ng mga sineng lokal at banyagang nakuha sa pamamagitan ng pagdadala ng video camera sa loob ng sinehan o di kaya'y sa tulong mga teknikong namamasukan sa mga laboratoryo ng pelikula at ilang nagtatarabaho sa mismong sinehan tulad ng mga checkers, theater projectionists, bookers at mga tauhan ng film vault. Dahilan sa mga pirata, ang isang pelikulang lokal na ginastusan ng halos tatlong milyong piso ay maaring mawalan ng tatlumpu hanggang apatnapung porsiyento ng maari nilang kitain sa takilya. Kadalasan, ang mga kopya ng nga pelikula ay matatagpuan na sa mga video shops isang araw matapos ipalabas ang isang pelikula sa mga sinehan. Isa ito sa implikasyon kung kaya biglang bumaba ang pagbili sa pelikulang Pilipino mula sa dating isang daang libong piso ay naging apatnapung libong piso na lamang ang presyo nito.

Sa dagliang pagresolba sa suliraning ito, ang mga prodyuser na bahagi ng PMPPA at IMPIDAP, kasama ang may-ari ng mga sinehan, ang GMTA o ang Greater Manila Theaters Association at MMTA, ang Metro Manila Theaters Association ay naglunsad ng sarili nilang Motion Picture Anti-Piracy Film Council, na nag-iinspeksiyon at tumugis sa mga estabilsimiyentong gumagawa, nagbebenta o nagpapahiram ng mga pirated videos. Samantala, ang suliraning pampulitikal sa bansa ng taong 1980 ay nagkaroon ng malaking epekto sa industriya. Nagsimula ang dekada sa inagurasyon ng Bagong Republikang itinayo ni Pangulong Marcos na kung susuriin ay halintulad lamang sa kanyang Bagong Lipunan noong 1972. Dito nagsimula ang katapusan ng diktaturya nang mapaslang ang dating Senador Benigno Aquino, Jr. noong Agosto 21, 1983. Ang insidenteng ito ay siyang nagbuklod sa mamayang Pilipinong paalisin ang rehimeng Marcos. Nagsimulang mag-aklas ang buong bansang naglunsad ng kauna-unahang People Power Revolution sa EDSA upang tuluyang mapalayas ang pamilya Marcos sa Pilipinas. Noong ika-26 ng Pebrero ay lumisan ang dating Pangulo at nanumpa si Cory Aquino bilang Presidente ng bansa. Mula taong 1986 hanggang 1989 sa ilalim ng pamahalaang Aquino, ilang mga pulitiko at militar ay naglunsad ng coup d'etat na nagtapos sa isang madugong paghaharap noong Disyembre ng taong 1989. Sa tulong ng militar, napuksa ang mga rebelde at natapos ang termino ni Aquino bilang Pangulo noong 1992.

Ang sensura, na naging maluwag sa industriya noong dekada '70 ay naghigpit nang pumasok ang taong 1980. Sa ilalim ng pamumuno ni Maria Kalaw Katigbak, ang BRMPT o Board Of Review For Motion Pictures And Television ay patuloy na kumatay sa ilang mahahalagang likha ng pelikulang Pilipino. Ito ang nagbunsod sa mga taga-industriya na mag-protesta laban sa imposisyon ng makalumang pananaw sa moralidad ng pelikulang Pilipino at ang higit na pagpabor nito sa mga sineng banyaga. Sa gitna ng kaguluhan, inilabas ni Katigbak ang Executive Order 868 noong 1983 . Higit nitong binigyan ng kapangyarihan ang BRMPT na saklawin ang mga pelikulang ipinapalabas sa ibang bansa, mga videotapes at audiovisual classroom aides. Upang ipahiwatig ang tahasang pagtanggi ng industriya sa E.O. 868, nagbuklod ang lahat ng manggagawa ng pelikulang Pilipino sa Liwasang Bonifacio noong Pebrero, 1983 kaalinsabay ng Free The Media Rally sa pamumuno ni direktor Lino Brocka, binuo ang Free The Artist Movement na naging CAP o Concerned Artists Of The Philippines na patuloy ang pakikipaglaban sa kalayaang magpahayag noong dekada '80.

Sa unang pagtatanghal ng Cinema Artists ay nakapaghandog ito ng isang matapang at mahalagang pelikula. Ang Maynila Sa Mga Kuko Ng Liwanag (1975) ay isang masusing komentaryo sa pagsasamantala ng siyudad sa mga probinsiyano at patotoo sa mga karanasang pinagdaanan ng mga ito sa patuloy na pakikipagsalaran sa mabangis na lungsod. Ang kasaysayan ay umiikot sa paghahanap ni Julio Madiaga (Rafael Roco, Jr.) sa kasintahang bigla na lamang naglaho sa Maynila matapos itong pangakuan ng maayos na hanapbuhay sa siyudad. Sanhi ng paghahanap na ito ay namasukan si Julio sa konstruksiyon, dinala din ito ng pelikula sa iskuwater, nagsisiksikang mga gusali, at sa mga lugar na kaakibat ang lubos na karukhaan. Tanging pagdudumahop at pagsasamantala sa kapwa ang paraaan upang makaahon sa impiyernong kinsasadlakan. Sina Julio at ang kasintahang si Ligaya Paraiso (Hilda Koronel) ay kapwa biktima ng paghihikahos sa probinsiya na unti-unting naakit ng pag-asang nasa siyudad ang kasagutan sa kanilang kahirapan. Ngunit ang pag-asang ito'y winasak ng lipunang hindi matanggap ang kanilang payak at ordinaryong pagkatao. Ang kanilang trahedya ay pangkaraniwan sa mga bansang pausbong tungo sa kaunlaran kung saan ang lungsod ay inaakalang may kakayahang magpalaya. Ngunit ito rin ang kumikitil ng kanilang pag-asa.

Kapuri-puri ang pagganap ng mga pangunahing bituin sa pelikula. Sa tagpong ikinukuwento ni Ligaya kung paanong mula sa probinsiya ay dinala ito sa isang kasa hanggang sa maging maybahay siya ng isang Intsik sa Ongpin. Nagtapos ang kanyang kuwento nang tuluyang nitong ilabas ang nagpupuyos na damdamin. Ang paglikha ni Brocka sa nasabing tagpo ay mahalaga sa mga pangyayaring ipinakita sa pelikula. Naging biktima si Ligaya ng marahas nitong kapaligiran. Muling pinatunayan ni Hilda Koronel ang kanyang husay sa pagganap. Mababanaag sa maamo nitong mukha ang hirap na pinagdaanan sa kamay ng mga mapagsamantala, sa pagkasira ng buo nitong pagkatao. Ngunit hindi maitatanggi ang impluwensiya ng kanyang direktor na siyang naghubog ng nasabing tagpo upang maipadama ang hapdi at sakit na kanyang nararamdaman. Kay Rafael Roco, Jr ay natagpuan ni Lino Brocka ang isang aktor kung saan ang paggamit ng mga mata at mukha ay maaring maging instrumento sa pagpapahayag ng angkop na emosyon. Sa papel ng isang probinsiyano kung saan ang panlilinlang at pagsasamantala ang siyang nagtulak sa kanya upang ipaghiganti ang sinapit ng kasintahan, isinalarawan ni Roco ang makatotohanang pagganap ng isang lalaking naging biktima ng pagsasamantalang nagtulak tungo sa kanyang kasiraan at tuluyang pagkalunod sa lungsod na lumamon sa kanyang pagkatao. Ang tema ng pelikula ay ang kahirapang nagpapababa sa katauhan ng tao sa siyudad at kung paano nito pinababagsik ang pinakamahinahong indibidwal na paulit-ulit pinagsasamantalahan ng mayaman at makapangyarihan. Sa pagsasalarawan ni Brocka sa kapalaran ng mga mahihirap, tinuligsa niya ang pamahalaan na ginagawang kalakal ang mga larawan ng kahirapan sa siyudad. Walang iisang batas ang paggawa ng pelikula. May pormula ang mga pelikulang komersiyal, ngunit isa lamang itong anyo ng pelikula. Lumilihis ang Maynila Sa Mga Kuko Ng Liwanag sa nasabing pormula at sa paglihis na iyon, tinuturuan tayo ng bagong paraan sa pagsapol ng karanasang hatid ng mga larawan sa puting tabing. Tinuturuan din tayo na maaring humiwalay ang isang manlilikha sa mga paraan ng pagpapaunawa o pagpapahiwatig sa kinaugalian na ng ibang direktor sa bansa. At higit na mahalaga, tinuturuan din tayo bilang manonood na makipagtalo sa manlilikha hinggil sa kaisipan at damdaming idinudulot ng pelikula. Kailangan ng industriya ang mga pelikulang magmumulat dito na may tungkulin din itong pag-isipan ang mga kumbensiyong humuhubog sa mga produkto nito. At kailangan naman ng mga manonood ang pelikulang tulad ng Maynila Sa Mga Kuko Ng Liwanag na yumanig sa nakagawian nang pasibong pagharap sa mga larawang nagkukuwento sa puting tabing.

Direksiyon: Lino Brocka
Dulang Pampelikula: Clodualdo del Mundo, Jr.
Hango Sa Nobelang "Sa Kuko Ng Liwanag" Ni Edgardo M. Reyes
Sinematograpiya: Miguel de Leon
Musika: Max Jocson
Editing: Edgardo Jarlego At Ike Jarlego, Jr.
Produksiyon: Cinema Artists

Sa labas ng mapanupil na industriya ng pelikula sa bansa, may ilang mga manlilikhang tinahak ang landas palayo sa komersiyalismo ng pelikulang mainstream. Taong 1977 nang makatanggap ng balita mula sa prestihiyosong Berlin International Film Festival ukol sa International Crtitic's Prize na pinagwagihan ng isang pelikulang Pililipinong may kakaibang tituto, ang Perfumed Nightmare o Mababangong Bangungot na likha ng isang baguhang direktor na si Kidlat Tahimik. Animo'y isa itong balitang nagmula sa kalawakan. Nangyaring ito palang si Kidlat Tahimik ay si Eric de Guia, nagtapos ng kursong Ekonomiya sa Wharton College sa Estados Unidos. Tinalikuran nito ang karerera at napagdesisyunang gumawa ng pelikula. Ang Mababangong Bangungot (American Zoetroepe, 1977) ay kuwento ni Kidlat Tahimik isang binatang nagmamaneho ng jeep sa baryo. Sa pamamagitan ng kanyang pagkukuwento ay ipinaliwanag nito ang uri ng pamumuhay sa probinsiya. Madalas itong nakikinig sa Voice Of America, isang palatuntunang panradyong tungkol sa programang astronomiko ng Amerika. Mayroon siyang pagnanasang maging bahagi ng makabagong mundo kaya't itinatag nito ang Werner Von Braun fan club. Nagkaroon ng katuparan ang kanyang mithiin nang may dumating na Amerikanong dadalo sana sa isang pagtitipong hindi natuloy. Isinama nito si Kidlat sa Paris upang mamahala sa mga itinitinda nitong chewing gum ball machines. Pinalibutan ito ng mga tagpong kaalinsabay ng isang summit meeting sa Paris. Dahilan sa hindi niya maibalik ang kinagisnang imahe ng kanyang nakaraan, tahasan tinanggihan ni Kidlat ang pagsibol ng kaunlaran. Tumiwalag ito bilang pinuno ng Werner Von Braun fan club at ipinangakong hahanapin ang sariling landas tungo sa pag-unlad.

Ang biglang pagbulusok ni Kidlat Tahimik sa mundong ng Sineng Pandaigdig o World Cinema ang nagpahayag ng malaking pagkakaiba ng pelikulang mainstream at ng independiyente o mapagpalayang sineng Pilipino. Kung saan ang nauna ay ay mayroong mas malaking pontensiyal ba makaabot ng mas maraming manonood ngunit hitik sa kagustuhan at dikta ng mga kapitalistang prodyuser, samantalang ang mapagpalayang sine ay maaring tumalakay ng anumang uri ng salaysay na maaring maibigan ng mga matatalinong manonood na may mataas na antas at panlasa. Kadalasa'y hindi ito pabor sa nakagawiang panoorin. Taliwas ito sa kumbensiyong nakasanayan, ngunit patuloy na umaani ng papuri sa iba't-ibang dako ng mundo.

Direksiyon, Dulang Pampelikula, Sinematograpiya at Editing: Kidlat Tahimik
Produksiyon: Kidlat-Kulog Productions At American Zoetroepe

Ibinibigay lang namin ang gusto ng publiko.
Ito ang madalas isagot ng mga prodyuser tuwing may reklamo na nakakababa ng IQ ang kanilang mga produkto. Dahil nasanay tayo na tingnan ang sine bilang bilang puting tabing lamang, hindi natin namamlayang binabasa pala nito ang ating isispan. Habang nakatunganga tayo sa mga larawang nagdaraan sa iskrin na nasa ating harapan, nakabilad ang ating kaluluwa at kinakalkal ng sine ang ating mga sikretong mithiin. Akala natin ay gawa-gawang buhay lamang ang nasa iskrin, ito pala ay isang dambuhalang matang nakatingin sa atin na inaalam kung ano ang mga kahinaan at kakulangang puwedeng samantalahin upang mapabili tayo ng tiket para sa susunod na pelikulang ipapalabas ng tusong prodyuser.

Ang Isla (Viva Films, 1985) ay isang pelikulang may mahalagang mensaheng nais ipahatid sa mga manonood ukol sa pangkatauhang kundisyon sa situwasyon ng bansa nang nakaraan at sa kasalukuyan. Si Isla (Maria Isabel Lopez) ay isang dalagang taga baryo na mayroong masidhing pagnanasang makaalis sa pulo. Lingid sa kaalaman ng kanyang Lola Gare (Angie Ferro) minomolestiya ito ni Lolo Kadyo (Joseph de Cordova) haang tinuturuan siya ng leksiyon kung paanong nilupig ng mga Kastila ang mga Pilipino. Sa labis nitong pagkamuhi sa matanda ay pinangarap ni Isla ang makatakas sa pulo sa tulong ni Mang Aldo (Paquito Diaz), isang may katungkulan sa pamahalaan, ang simbahan sa katauhan ni Father Mike (Gil de Leon), ang miltar na si Hepe (Vic Diaz) at kay Sonny (Joel Torre) isang rebelde. Ipinagkaloob ni Isla ang kanyang katawan sa mga nabanggit na lalaki maliban sa pari, ngunit isa man sa kanila ay hindi nakapagpalaya dito. Sa puntong ito nais ipakita ng direktor si Isla bilang simbulo ng Inang Bayan.


Dahil sa may mensaheng nais ihatid ang Isla ukol sa sitwasyong panlipunan ng bansa hindi ito tinahak ng pelikula bangkus ay itinuon nito ang pansin sa mahahabang tagpo ng pakikipagtalik. Ang puntong nais balangkasin ng dulang pampelikula ay higit na malalim ngunit ang binigyang pansin nito ay ang pagpapakita ng kahubdan ng pangunahing bituin, at ang pamamaraan ng pakikipagseks sa apat na lalaking ginamit ni Isla upang tumakas sa pulo. Samantalang ang mga eksena sa dagat ni Maria Isabel Lopez ay inulit-ulit nang walang dahilan kung saan napuno ang iskrin ng mga kuha ng suso at ari nito at ang detalyadong pagpapakita ng mga iba't-ibang paraan ng pakikipagtalik na nag-iwan ng kakibang panlasa sa mga manonood kahit matagal nang natapos ang puntong nais ipahiwatig ng naturang mga tagpo. Kung gayon, ano'ng uring pelikula ang Isla? Ito ba ay isang likha ng sining o pornograpo? Dahil sa karamihan ng mga eksena ay nakatuon sa walang saysay na pagpapakita ng hubad na katawan ni Maria Isabel Lopez ay sa pagsasalarawan ng kakaibang uri ng pakikipagseks, anumang nais ipahayag ni direktor Celso Ad Castillo sa mga manonood, maaring ihanay ang Isla bilang pornograpong nagbabalatkayong likha ng sining dahil may mahalagang mensaheng nais iparating ito kaakibat ang masinop na sinematograpiya at mahusay na pagganap.
Direksiyon: Celso Ad Castillo


Dulang Pampelikula: Jose Javier Reyes at Celso Ad Castillo
Sinematograpiya: Romeo Vitug
Musika: George Canseco
Editing: Augusto Salvador
Disenyo: Dennis Cid
Produksiyon: Viva Films

Ang Pusong Uhaw (Amore Films, 1982) ay magkaibang kuwento ng dalawang babaeng kapwa naging biktima ng labis na pag-ibig. Si Yoya (Amy Austria) ay host ng Downtown Manila, isang local travel show na lumilibot sa mga mahahalagang lugar ng kalakhang Maynila. Ang nobyo nitong si Elmer (Mark Gil) ang tumatayong direktor ng nasabing programa. Samantalang si Heidi (Gina Alajar), isang masinop na estudyante sa kolehiyo ay kuntento sa pakikipag-relasyon kay Franco (Rez Cortez), namamasukan bilang stage hand sa Manila Metropolitan Theater. Sa kagustuhan ni Elmer na magtagumapay ang kanilang programang pantelebisyon ay halos napapabayaan na nito si Yoya, hanggang sa pansamantalang magbaksyon ang huli sa programa dahil sa hindi inaasahang pagbubuntis nito. Kinuha bilang kapalit si Claribel (Roxanne Abad Santos) at dahil nagustuhan ng mga manonood ay napagdesisyunan ng istasyon na gawin itong permanenteng host sa programa. Hindi matanggap ni Yoya ang mga pangyayari kaalinsabay nito ay ang tuluyang kawalan ng panahon ni Elmer sa kanya dahil sa pagiging abala nito sa programa. Pinakaiingatan naman ni Heidi ang kanyang pagkadalaga kung kaya't kahit anong pilit ni Franco ay matuos ang pagtanggi nito sa kagustuhan ng katipan. Buhos ang panahon ni Heidi sa kanyang pag-aaral. Kadalasa'y nag-aaway sila ni Franco dahil sa labis na pagseselos nito. Kasama sa dormitoryo ni Heidi si Leroy (Lito Pimentel), isang kaklaseng may lihim na pagtingin sa kanya. Ito ang madalas na dahilan ng paninibugho ni Franco. Isang gabi ay pinangakuan ni Franco si Heidi at isasamang manonood ng stage play. Ngunit sa halip na sa teatro magpunta ay dinala ito sa isang abandonadong gusali kung saan siya ikinulong at paulit-ulit na pinagsamantalahan. Nang hindi matanggap ang kabiguang tinamasa sa kamay ng lalaking kanilang inibig ay ipinaghiganti nila ang sarili at kapwa nila binaril sina Elmer at Franco.

Mahusay ang dulang pampelikula ni Tony Perez ngunit hindi ito nabigyan ng kaukulang pansing kinakailangan upang higit na maging matibay ang naratibo ng pelikula. Maganda sana ang ideya ng pagsasama ng isang modernong saresuwela na may halintulad na tema sa pelikula ngunit hindi ito napagbigkis ni direktor Gil Portes. Naging higit na epektibo sana kung nagamit ito ng tama sa tagpong babarilin ni Heidi si Franco sa loob ng teatro habang ipinapalabas ang dula, at nabigyan sana ng tamang bigat ang tagpong pagbaril ni Yoya kay Elmer sa labas ng gusali. Halos hindi nagtagpo ang dalawang aktres sa buong pelikula maliban sa dalawang eksena, isa sa simbahan at habang isinasakay sila ng mga may kapangyarihan sa kotse. Kung sinasabing higit na mahusay si Alajar sa Brutal (1980) ay masasabing nalampasan ito ng pagganap ni Austria sa Pusong Uhaw. Kung may kapuri-puring aspeto ang pelikula ay walang iba kundi ang ipinamalas na galing ni Amy Austria bilang Yoya. Kahinaan ang ugat ng obsesyon, kahit ambisyosa si Yoya, ay nalunod ito ng husto sa kanyang pagmamahal kay Elmer. Sa pagkilos ng kanyang katawan at mumunting galaw ng kanyang mukha ay naipahatid ni Austria ang nilalaman ng kanyang isip at damdamin. Hindi dapat sisishin si Gina Alajar sa kakulangan ng kanyang pagganap dahil hindi nabigyan ng pagkakataong ipakita ang obsesyon ng kanyang karakter, mapapansing ibinigay nito ang lahat ng hinihingi ng kanyang papel. Sa dalawa, si Heidi ang nagtamasa ng pisikal ng pang-aabuso mula kay Franco at emosyonal naman ang sinapit ni Yoya kay Elmer. Sa puntong ito nagtagumpay ang iskrip ni Perez, naipakita nito ang pagkakaiba ng dalawang babae. Sa mga lalaki naman, ay maayos na sana ang pagganap ni Mark Gil ngunit ibang boses ang ginamit sa aktor, nakakaunsiyaming pakingggan lalo na sa mga eksenang nagsasalita ito. Si Rez Cortez, bagamat nakatrabaho na ang ilan sa pinakamahuhusay na direktor sa pelikula ay hindi kakikitaan ng kahusayan dito. Sa anyong pisikal ay akmang-akma ito bilang Franco ngunit hindi nito nabigyan ng sariling katauhan ang karakter. Kung naintindihan sana ng husto ni Portes ang nais ipahiwatig ng kanyang manunulat ay naging isang interesanteng pelikula sana ang Pusong Uhaw, ngunit kung ikukumpara sa Miss X (1980) at Carnival Queen (1981) ay malayo na ang narating ni Gil Portes bilang manilikha ng pelikulang Pilipino.

Direksiyon: Gil M. Portes
Dulang Pampelikula: Tony Perez
Sinematograpiya: Ely Cruz
Musika: Rey Valera
Editing: Edgardo Vinarao
Disenyo: Gaby Francisco
Produksiyon: Amore Films

Isang baklang may-ari ng parlor si Dioscoro "Coring" Derecho (Dolphy) sa Ang Tatay Kong Nanay (Lotus Films, Inc., 1978). Limang taon silang nagsasama ni Dennis (Phillip Salvador), nang walang pasabing iwan siya nito upang makisama sa kinalolokohang hostess na si Mariana Jimenez (Marissa Delgado). Makalipas ang ilang taon ay muling nagbalik si Dennis kay Coring dala ang isang batang lalaki at iniwan ito sa kanyang pangangalaga upang pumasok bilang isang US Navy. Itinuring ni Coring na higit pa sa sariling anak si Nonoy (Nino Muhlach). Sa paglaki ni Nonoy ay si Coring tumayong ama at ina ng bata. Pilit nitong itinatago ang tunay na pagkatao dahil sa ayaw nitong tuksuhin si Nonoy, ultimong sariling mga kaibigan ay pinilit ni Coring na magpanggap bilang mga tunay na lalaki sa harap ng anak-anakan. Isang araw ay nagbalik si Dennis mula sa Amerika at nang malaman nitong nakakaangat na sa buhay si Mariana ay ipinagtapat nitong mayroon silang anak. Nais kunin ni Mariana si Nonoy kay Coring dahil sa ito ang tunay na ina ng bata at higit nitong mabibigyan ng mas magandang kinabukasan ang anak. Sa sandaling panahong tumira si Nonoy sa poder ng kanyang ina ay madalas itong mapagalitan ni Mariana. Labis na dinamdam ni Nonoy ang pagmamalupit ng ina ang kaya't nagbalik ito kay Coring.

Sa kauna-unahang pagkakataon ay nabigyan ng simpatiya ang karakter ng isang bakla. Kakaiba ang pag-arte na ipinamalas ni Dolphy sa pelikula. Taliwas ito sa mga halintulad na papel kadalasa'y ginagampanan ng komedyante. Dito ay isinalarawan si Coring bilang isang tao at hindi karikatura. Ipinahayag ni direktor Lino Brocka ang tunay na saloobin ni Coring sa ilang piling eksena sa pelikula. Di malilimutan ang salaysay ni Coring nang magwagi ito sa patimpalak at ihayag sa harap ng maraming manonood ang hirap at pangungutyang dinaranas ng mga nilalang na tulad niya. Higit itong nabigyan ng bigat sa tulong ng madamdaming pagganap ni Dolphy. Hindi man maihahanay ang pelikula sa mga obra ni Brocka ay masasabing naipamalas ng Ang Tatay Kong Nanany ang saloobin ng mga baklang tulad ng lahat ay mamayan din at bahagi ng lipunang Pilipino.

Direksiyon: Lino Brocka
Dulang Pampelikula: Orlando R. Nadres
Sinematograpiya: Jose Batac, Jr.
Musika: Lutgardo Labad
Editing: Augusto Salvador
Disenyo: Fiel Zabat
Produksiyon: Lotus Films, Inc.

Maynila Sa Mga Kuko Ng Liwanag / Manila By Night

Ang Maynila Ayon Kay Brocka

Maynila Sa Mga Kuko Ng Liwanag, ang pelikula ni Lino Brocka mula sa nobela ni Edgardo M. Reyes ay isang kuwento ng pag-ibig. Ang paghahanap ni Julio (Rafael Roco, Jr.) sa nobyang nagpunta sa siyudad ay siyang nagsilbing naratibo ng pelikula. Ang pakikipagsapalaran ng pangunahing tauhan sa lungsod ay tunay na makabuluhan. Maaring basahin ang pelikula bilang isang alegorya. Mapapansin ito sa mga pangalan ng mahahalagang karakter sa pelikula. Ang hinahanap na nobya ay nagngangalang Ligaya Paraiso, (Hilda Koronel) na siyang tanging kaligayahan at paraiso ni Julio na ang apelyido ay Madiaga na halos katunog ng salitang matiyaga. Maari namang ikumpara si Ah Tek (Tommy Yap) sa pera kung ang pagbabasehan ay ang salitang kalyeng atik. Samantalang si Mrs. Cruz (Juling Bagabaldo), ang recruiter ay siyang pinagmulan ng lahat paghihirap na naging pasang krus nina Julio at Ligaya. Sa Miserecordia kung saan nakakulong ang mga tulad ni Ligaya na walang humpay sa paghingi ng awa. Ngunit ang ganitong uri ng pagbasa ay mababaw at halos walang saysay. May isang mahalagang bagay kung saan higit na kakailanganin ang masusing pagbasa sa pelikula.

Ang Maynila Sa Mga Kuko Ng Liwanag ay kuwento ng pagsasamantala bilang pamamaraan upang mabuhay sa siyudad. Ang lungsod ay napapalibutan ng mga mapagsamantala. Si Mrs. Cruz ay patuloy na nangongolekta ng buwanang bayad kay Ah Tek bilang kabayaran  kay Ligaya. Binili ni Ah Tek si Ligaya upang iligtas ito sa isang masalimuot na buhay ng prostitusyon. Nariyan din ang mga pinagsamantalahan. Ang mga manggagawa sa konstruksiyon na bukas palad ang pagtanggap sa pagsasamantala dahilan sa hindi nila hawak ang sistema. Kasama din ang mga putang nagkalat sa mga madidilim na lugar na hantarang nagpapasamantala upang mabuhay. Kapwa naranasan ni Julio ang pagsasamantalang dulot ng dalawang karanasan. Sa gitna ng lahat ng ito ay nariyan pa rin ang mga taong may mabubuting kalooban tulad ni Pol (Tommy Abuel) na kuntento sa paghahanapbuhay kasama ang kanyang kumpadre sa konstruksiyon. Si Imo (Pio de Castro III), na ang tanging pangarap ay makapagtapos sa kolehiyo upang magkaroon ng isang matatag na hanapbuhay. At si Bobby (Jojo Abella), na siyang nagkandili kay Julio ay lantarang nagbebenta ng katawan upang kumita. Naipit sa lahat ng pagsasamantalang ito si Julio. Nasaksihan niya ang kakulangan ng hustisya at dinanas ang lupit ng siyudad. Nang madaan si Julio sa harap ng mga naghihimagsik laban sa pasismo at imperyalismo ay isa ito sa mga hindi nakatawid tungo sa kundisyong pampulitikal ng lipunang kanyang ginagalawan. Hindi niya nakita ang ugat ng pagsasamantala, na ang sarili niyang suliranin ay ang lipunang bingi sa hinaing ng bayan.



Ang Maynila Ayon Kay Bernal


Kung ang Maynila Sa Mga Kuko Ng Liwanag ay tumalakay sa proletaryadong bahagi ng siyudad, ang Manila By Night ni Ishmael Bernal ay tungkol sa kulturang nakapaloob sa mundo ng prostitusyon, homosekswalidad, droga at mga tauhang sa paningin ng nakaaangat ay salot ng lipunan. Ang Maynila sa pelikula ni Bernal ay isang pinagtagni-tagning kuwento ng iba't-ibang tauhan. Si Alex (William Martinez) ay isang estudyanteng matapos ang klase ay nagbababad sa motel kasama ang nobyang si Vanessa (Gina Alajar). Nang malulong sa ipinagbabawal na gamot si Alex ay nakisama ito kay Manay Sharon (Bernardo Bernardo), isang baklang couturier na umiwas nang  malulong sa masamang bisyo ng binata. Nariyan din si Kano (Cherie Gil) ang nagtutulak ng droga, na nahuhumaling kay Bea (Rio Locsin), isang bulag na masahista. Kadalasa'y ito rin ang tumatayong bugaw ni Bea nang minsang ialok ni Kano ang serbisyo nito kay Alex. Naghahanapbuhay si Bea sa Sauna Turko kung saan higit pa sa masahe ang ginagawa nito. Nakikisama si Bea kay Greg Williams (Jojo Santiago), na tumulak patungong Saudi Arabia ngunit naging biktima ng illegal recruiter. Sa paghahanap ng ibang pagkakakitaan, sinubukang isama si Bea upang lumabas sa isang live sex show na hindi natuloy dahil sa  pagtanggi ni Bea. Si Manay Sharon ay nakikipag-seks kung kani-kaninong lalaki sa bawat oportunidad na dumarating sa kanya. Kabilang dito sina Pebrero, isang taxi driver at nang lumaon, si Alex. Sawa na sa panandaliang ligaya si Manay Sharon pero hindi naman siya handa sa isang seryosong pakikipag-relasyon. Si Pebrero (Orestes Ojeda) ay may dalawang anak sa una ngunit nakikisama kay Adelina (Alma Moreno), nagkukunwaring nars pero nagtatrabaho bilang puta. Waitress si Baby (Lorna Tolentino), labis na nagmahal at nagtiwala kay Pebrero, ngunit nang magbuntis ay pinagtaguan at binalewala lang siya nito. Ang ina ni Alex na si Virgie (Charito Solis) ay dating puta sa Miserecordia. Nagmamalinis, laging pinupunasan ng alcohol ang mga kamay na tila patuloy na hinuhugasan ang kanyang maruming nakaraan. Bukod sa mga nabanggit, ang siyudad ay pinalilibutan din ng mga may kapansanan (emosyonal at pisikal), at mga magnanakaw.


Maaring hindi lantaran ang pagsasamantala sa pelikula ni Bernal ngunit hindi rin ito maaring ipagwalalang-bahala. Naging biktima ng illegal recruitment si Greg Williams at nais nitong pagsamantalahan si Bea sa pamamagitan ng paglabas sa isang live sex show. Ipinahiwatig ng pelikula ang lupit ng buhay sa siyudad. Nakakamit ng mga tauhan ni Bernal ang lubos na kaligayahan sa pamamagitan ng seks at ipinagbabawal na gamot. Ito ba ay hudyat ng patuloy na paglubog ng moralidad? Sa siyudad ni Bernal, walang tama o mali, mabuti o masama. Ang mahalaga ay ang pagpapatuloy ng buhay at ipagdiwang ito. Ngunit hanggang saan ang pagdiriwang na ito? Nang mapatay si Adelina sa kalye ng isang di kilalang tao? Ang pagtalikod ni Pebrero kay Baby? Ang paghingi ng kapatawaran at pagbabalik loob ni Manay Sharon sa Diyos, ang pagkakadakip kay Kano, ang pakikipaghiwalay ni Vanessa kay Alex, ang patuloy na pagtatrabaho ni Bea sa Sauna Turko at si Alex, matapos makatakas sa paghahabol ng mga may kapangyarihan ay inilatag ang katawan sa damuhan at isinara ang mga mata upang hindi masilaw ng sumisikat na araw. Anuman ang mapagdesisyunang gawin ni Alex  ay mananatili ito sa siyudad, walang ibang siyudad para kay Alex dahil malaking bahagi ito ng kanyang buhay at buong pagkatao.



Kapwa isinalarawan nina Brocka at Bernal ang Maynila sa mga manonood. Dalawang magkaibang pananaw na pumukaw sa ating isipan sa panahon ng rehimeng Marcos, ngunit mahalaga pa rin magpahanggang ngayon. Ang siyudad ay patuloy na nagsilbing pugad sa mga suliraning panlipunan. Ipinakita ni Bernal ang isang Maynila kung saan ipinagdiriwang ang buhay ng mga naninirahan dito, kay Brocka ay namulat tayo as isang siyudad na napapalibutan ng paghihikahos at pakikibaka sa kundisyon ng pagsasamantala.

Galing probinsiya ni Mrs. Antiporda (Tita de Villa)  kasama ang tatlong dalagang pinangakuan niya ng magandang hanapbuhay sa siyudad. Dala ng labis na kahirapan kaya pumayag ang kani-kaniyang pamilyang sumama ang kanilang mga anak upang makipagsapalaran sa lungsod. Dito umiikot ang kuwento ng White Slavery (Special People Productions, 1985). Namasukan bilang waitress sa isang restawran na pag-aari ni Estong (Renato del Prado) si Pinang (Emily Loren). May ilang kuwarto sa itaas ng restawran na nagsisilbing motel. Sumama pa-Maynila si Pinang para sundan ang nobyong si Rodel (Patrick de la Rosa), isang working student na nag-iipon ng panggastos sa kanilang pagpapakasal. Nang minsang mahuli si Pinang sa akto ng pakikipagtagpo kay Rodel, pinagsamantalahan ni Estong ang dalaga bilang babala . Hindi matanggap ni Pinang ang kalapastanganang kanyang sinapit. Samantala, isinama ni Mrs. Antiporda si Joy (Sarsi Emmanuelle) sa disco kung saan niya nakilala si Allan (Ricky Davao). Dinala nito si Joy sa motel kung saan sila nagtalik hanggang madiskubre niyang bugaw ni Mrs. Antipoda si Allan. Di naglaon, naging puta si Joy dahil sa labis na kagipitan. Kinamumuhian ni Lynette (Jaclyn Jose) ang sarili. Madalas siyang saktan at pagsamantalahan ni Bigote (Jimmy Santos). Pilit siyang binibigyan ng droga sa tuwing may kliyenteng interesado sa kanya. Nang mabuntis si Lynette, agad itong ipnalaglag ni Mrs. Antiporda na naging dahilan ng kanyang pagkamatay. Hindi masikmura nina Joy at Pinang ang mga pangyayari kaya't humingi sila ng tulong kay Rodel na nagsuplong sa maykapangyarihan. Nagsagawa ng raid ang pulisya sa casa at hinuli si Mrs/ Antiporda at ang kanyang mga kasamahan.

Payak ang materyal ng White Slavery. Maraming beses na itong nagamit sa  pelikula. Kung may bago mang ipinakita dito ay ang mahusay na pagdidirehe ni Lino Brocka sa kanyang mga aktor. Kinakitaan na ng galing sa pag-arte si Sarsi Emmanuelle sa mga pelikulang Boatman (1984) at Virgin Forest (1985), ngunit higit na lumutang dito ang aktres. Hindi na rin dapat kuwestiyunin pa ang tapang nito sa paghuhubad, ngunit ang pagkakaiba ni Sarsi sa ibang mga artistang tulad niya ay ang lalim at talino nito sa pagganap na sinabayan pa ng masusing paggabay ng kanyang direktor. Samantalang hindi nakatanggap kailanman ng papuri si Emily Loren sa mga papel na kanyang ginampanan, ngunit dito ay nakipagsabayan siya sa galing ng dalawang kasamang bituin. Ang tunay na nararapat bigyan ng kaukulang pansin sa White Slavery ay si Jaclyn Jose. Hindi akalain ninuman na matapos ilunsad sa Chikas (1984) ay nagawa pa nitong ibangon ang sarili at makagawa ng isang pelikulang aagaw sa atensiyon ng mga manonood. Sa pelikulang ito unang kinakitaan ng galing sa pagganap ang aktres. Dahil dito ay natamo ni Jaclyn ang kauna-unahan niyang nominasyon sa URIAN bilang Pangunahing Aktres sa pelikulang ito. Naging hantaran din ang paglalahad ni Lino Brocka sa karanasan ng mga dalagang naging biktima ng White Slavery. Ito marahil ang malaking kaibahan ng pelikula sa naunang mga sineng tumalakay sa halintulad na isyu ng ilegal na prostitusyon.

Direksiyon: Lino Brocka
Dulang Pampelikula: Rcicardo Lee
Sinematograpiya: Conrado Baltazar
Musika: Willy Yusi
Editing: George Jarlego
Disenyo: Joey Luna
Produksiyon: Special People Productions

Muling pinatunayan ng Salome (Bancom Audiovision Corporation, 1981) na maaring lumikha ng isang kapuri-puring obrang Pilipino si Laurice Guillen. Lahat ng aspeto ng pelikula ay kahanga-hanga. Mula sa mahusay na dulang pampelikula ni Ricardo Lee na umiikot sa pagtuklas ng katotohanan. Kung susuriin, simple lamang ang nais itanong ng pelikula. Ipinagtanggol lamang ba ni Salome (Gina Alajar) ang kanyang sarili sa pagsasamantal ni Jimmy (Dennis Roldan)? Nahahati sa tatlong magkakaibang istruktura ang sagot sa katanungan. Ang una ay ang pagtatapat ni Salome sa imbestigador, samantalang ang pangalawa ay ang pagsasalaysay nito sa kanyang abogado (Carpi Asturias) at ang ikatlo ay nagmula kay Karyo (Johnny Delgado) na siyang nagkuwento ng tunay na kaganapan kay Lolo Ute (Bruno Punzalan). Sa unang bersiyon ng salaysay, ipinakita ng pelikula si Salome bilang isang inosenteng taga-nayon na naging biktima ng isang pagsasamantala. Sa ikalawa ay nasaksihan ang pagkahulog ng loob ni Salome kay Jimmy. Sa huli ay isinalarawan ang pagpilit ni Karyo sa asawang patayin si Jimmy bilang kabayaran sa ginawa nitong pagtataksil. Walang dudang katangi-tangi ang dulang pampelikula ngunit hindi maisasantabi ang husay ng direksiyon. Mapapansing sinunod ni Guillen ang iskrip ni Lee ngunit hindi lamang ang mataimtim na pagsunod dito ang kanyang ginawa. Hindi lamang naging pagsusuri ang pelikula ukol sa iba't-ibang mukha ng katotohanan, ito ay pagsasalarawan ng isang indibidwal na tinuligsa ng kanyang kapaligiran. Kadalasa'y ipinapakita si Salome sa gitna ng mga kaguluhang naging tulay sa tuluyan nitong pagbaksak.

Tuwing napapansin ang mga pagganap sa isang pelikula ito ay dahilan ng mahusay na direksiyon. Sa tatlong pangunahing bituin tanging si Dennis Roldan lamang ang hindi nakapantay sa galing na ipinamalas ng mga kasama. Mahirap ang papel na ginampanan ni Johnny Delgado. Si Karyo ay isang lalaking labis ang kahinaang pang-emosyonal, hindi magawang humarap at lumaban sa kalaguyo ng kanyang asawa at kinakailangan pa niyang iutos na patayin ito upang maitaguyod ang pagkakalaki. Ngunit higit na masidhi ang pagnanasang panoorin ang kabiyak habang nakikipagtalik sa kalaguyo nito, isang lalaking matapang na kaladkarin ang harot na maybahay sa bawat baryong kanilang kinasadlakan. Isang lalaking marubdob ang desisyong kitlin ang sarili nilang buhay bilang pagtatapos sa mga suliraning pumapalibot sa kanila. Ngunit hindi matatawaran ang talinong ipinamalas ni Gina Alajar bilang Salome. Wala nang dapat pang patunayan si Alajar sa husay nito bilang aktres, subalit muli niyang itinaas ang antas sa sining ng pagganap. Hinihingi ng papel ang tatlong magkakaibang interpretasyon ng kanyang karakter at mababanaag ang pagkakaiba ng bawat isa sa kabuuan ng pelikula sa pamamagitan ng mumunting paggalaw ng kanyang katawan at pag-iba sa tono ng kanyang boses. Mahihirapang malampasan ng ibang aktres ang pagganap na ipinamalas ni Gina Alajar sa pelikula. Nararapat bigyang puri ang teknikal na aspeto ng Salome. Mahalaga ang pagpili ng lugar kung saan iikot ang kuwento at dito ay nagtagumpay ang disenyo ni Santiago Bose. Ang huling tagpo kung saan unti-unting nilulunod ng malakas na alon sina Salome at Karyo ay mabibigyang buhay lamang ng masining na sinematograpiya ni Romeo Vitug. Ating bigyang pugay ang mga manggagawa sa likod ng Salome, isang tunay na likha ng sining Pilipino.

Direksiyon: Laurice Guillen
Dulang Pampelikula: Ricardo Lee
Sinematograpiya: Romeo V. Vitug
Musika: Ernani Cuenco
Editing: Efren Jarlego
Disenyo: Santiago Bose
Produksiyon: Bancom Audiovision Corporation